Un ‘búnker’ de hormigón en homenaje a las víctimas del holocausto

Está situado en la campa entre el palacio de Aiete y la casa de cultura (sobre ella)

La obra recordará a los donostiarras víctimas del holocausto nazi:

José Miguel Arrate Itoiz, José María Azurza Osategui, Luis Beguery, Vicente Casanova Forcada, Sandalio Cubas Gonzalez, Agustín Echevarría Serrano, José Emparán Ortiz, Javier Escartín Durgorgue, Pedro Galicia, Ignacio Garmendia Gainza, Ramón Iñurieta Ubillos, Ramiro Jorge, Manuel Martiarena, Antonio Otermin, Francisco Pintos Díaz, Marco Prior, Juan Redondo García, Facundo Sáez Izaguirre, Eduardo Vila González y Santiago Anabitarte [en negrita los supervivientes]

A esta lista se han de añadir los nombres facilitados, entre otras, por ‘Errenteriako La Ilusion taldea’

Supervivientes

Sixto Berruete (Miranda de Arga/San Sebastián), Fortunato Cantera (Getxo/Lezo, San Sebastián)

Muertos

Juan Rodríguez (San Sebastián), Pierre Fernand Bellugue (Donostia) y Simonne Paquita Lebouch (Donostia)

La escultura nos hace presente el horroroso y trágico capítulo de una historia para no olvidar y tener presentes los peligros que entrañan los totalitarismos, las imposiciones, la discriminación, la intolerancia, el racismo y la xenofobia

Con la escultura se quiere homenajear a los donostiarras que se sabe fueron deportados a los campos de exterminio nazi, así como a todas las víctimas del holocausto. La obra de hormigón, con el tiempo, quedará recubierta de hiedra.

La idea es del artista vizcaino José Iñigo Piñera Elorriaga, que se inspira en algunos búnkeres reales y ha sido la seleccionada entre las 16 propuesta que se presentaron al concurso convocado por el Ayuntamiento donostiarra. Los artistas que han presentado sus ideas han sido tanto vascos como de distintos puntos del Estado, como Burgos, Pontevedra o Tenerife.

‘Urte Haietan’

Se da la circunstancia que la escultura ‘Urte Haietan’, -40 años de dictadura franquista- situada unos metros más arriba que el ‘árbol de Anna Frank’, es también obra de un escultor vizcaíno, el portugalujo Juan José Novella

Texto de la placa

La propuesta ganadora consiste en un cubo de hormigón con aperturas. Tiene 2,48 metros de altura y una planta de 2,80 por 2,80. A su interior se podrá acceder y desde este punto se podrá contemplar el árbol de Ana Frank, que acoge el parque de Aiete desde 2011, cuando el centro cultural acogió una exposición sobre la joven víctima de los nazis. El árbol es un castaño procedente del ejemplar que veía desde su ventana la autora de El Diario de Ana Frank cuando estuvo escondida en Ámsterdam entre 1942 y 1944. El monumento está posicionado entre la placa que recuerda el sacrificio de Ana Frank con el castaño plantado en su memoria y el espacio pedagógico en relación a la Declaración Universal de los Derechos Humanos -‘Eskubideen gunea’-. La abertura del ‘bunker’ está colocada de forma que se pueda divisar la ciudad, hasta la propia bahía de La Concha

Castaño de Anna Frank, en frente ‘el bunker’; al fondo, blanquea la obra escultórica dedicada a los derechos humanos

La propuesta artística es una instalación que pretende convertirse en un «espacio intemporal donde resuenen los ecos de los homenajeados y provoque la reflexión a su paso», según señala José Iñigo Piñera en su descripción de la obra. Asimismo, añade que la imagen exterior aparece como «hosca y dura» y que la semejanza exterior con un búnker «no es casualidad», ya que pretende visibilizar «lo terrible del holocausto«. Sin embargo, según añade, el aspecto exterior de la obra se irá transformando con el tiempo con las plantas trepadoras que subirán por las paredes exteriores del módulo como «heridas que van cicatrizando».

A la izquierda, la obra escultórica dedicada a los derechos humanos y, arriba, a la derecha, ‘el búnker’

Algunas fuentes han contabilizado 22 donostiarras los que estuvieron en los campos de Mathaussen, Buchenwald, Dachau y Neuengamme. Formaban parte de los aproximadamente 150 vascos que, entre 1940 y 1945, muchos de ellos huyendo de la Guerra Antifascita, se habían exiliado en Francia y fueron capturados por las tropas alemanas, que los llevaron a campos de exterminio. Los nombres de todos ellos quedarán grabados en el interior de una de la paredes de la propuesta escultórica que hoy ha dejado de ser una imagen de diseño y ya es una realidad

1 comentario en “Un ‘búnker’ de hormigón en homenaje a las víctimas del holocausto

  1. Miren Garate

    hiltzera bidalitako gipuzkoarrak
    Bigarren Mundu Gerran laurogei gipuzkoar deportatu zituzten nazien kontzentrazio esparruetara. Orain bi aste, Gipuzkoako Diputazioak omenaldia egin zien, eta han izan ziren senideetako batzuk ere. Esan dute orain ari direla gertatutako gauzak jakiten, etxe batzuetan gutxi hitz egin baita gaiaz.

    Elias Aguilar, Jose Maria Agirre, Maria Gesalaga, Martin Mitxelena… Luzea da zerrenda, Gipuzkoan jaio edo bizitako laurogei lagun deportatu baitzituzten Bigarren Mundu Gerran nazien kontzentrazio esparruetara. Hainbat herritakoak ziren. Mauthausenera (Austria) eraman zituzten batzuk, eta Alemanian, Dachaura, Buchenwaldera, Sachsenhausenera, Neuengammera eta beste kontzentrazio esparru batzuetara ere bai. Zenbaki bihurtzen zituzten, eta, ahitze prozesu baten ondoren, hiltzea izaten zen helburua. Laurogei horietatik erdiak salbatu egin ziren; beste erdiak hil egin zituzten. Ekainaren 12an, Gipuzkoako Foru Aldundiak omenaldia egin zien, eta han izan ziren haien senideetako batzuk ere. Gutxi ikertu izan da gaiari buruz, eta senideek azaldu dute orain ari direla gauza batzuk jakiten, memoria historikoaren arloan lanean ari diren talde eta pertsonei esker.

    Lore Martinezek amaren osaba zuen Pedro Axpe, amaren aitaren anaia, zehazki: “Gure amak eta haren bikiak 4 urte zituztenean hil zuten, eta ezer gutxi jakin izan dugu hari buruz. Ama baino zaharragoa den izeba bat akordatzen da Frantziatik bizikleta bat ekarriko ziola esan ziola”. 1944ko abenduan hil zuten, Dachauko kontzentrazio esparruan, 37 urte zituela.

    Bergaran jaio arren, 12 urte zituela Aretxabaletara joan zen bizitzera Axpe. “Oso gaztetatik izan zen sozialista eta errepublikazalea, eta miliziano sartu zen Espainiako gerraren garaian”. Intxortan, Murugainen eta abar ibili ostean, Santanderrera (Espainia) eta Asturiasera (Espainia) joan zen. “Batzuk harrapatu egin zituzten, baina Pedro Frantziara joan zen, itsasontziz, eta handik Perpinyara, Kataluniara”. 1939an, Francisco Francok Katalunia hartu zuenean, berriro Frantziara alde egin zuen. “Errefuxiatuen esparruetan egon ziren, baina alemanak etorritakoan errefuxiatu esparruetatik kontzentrazio esparruetara eraman zituzten. 1,80 metroko gizona zen, baina lau hilabete bakarrik iraun zituen kontzentrazio esparruetan”.

    Gutun bat badute Martinezen senideek. Iñaki Uriarterena da, 1960koa, Francisco Axpek, Pedroren anaiak, bidalitako beste gutun bati erantzuten diona Hendaiatik (Lapurdi). Uriartek kontatzen du Okzitaniako Gurs, Idron, Agde eta Noeko kontzentrazio esparruetan egon zela Axperekin, eta Uriarte ateratzean, 1941ean, han geratu zela artean Axpe. Gaineratu du gerora ere jarraitu zutela harremanetan.

    Esku bateko atzamar lodia falta zuen Axpek, borrokaren batengatik, eta gutunak dio hasieran esperantza bazuela, mutilatuak ez ote zituzten eramango. Uriarteri laguntza ere eskatzen zion, hura zegoen baserrian ea lanerako hartuko ote zuten galdetzen baitzuen, eta Uriartek zehazten du nagusiak Noera idatzi zuela, baina erantzun ziotela ordurako konpainia batean aterata zela, eta ez zekitela nora. Uriarteren gutunaren arabera, hurrengo urteetan ez zuen izan Axperen berririk, baina 1946an bizkaitar batekin topo egin zuen, eta esan zion 1944an bide bazter batean utzi behar izan zutela, aurrera ezin jarraituta. “Gure aitonak-eta jakingo zuten, baina guri ez ziguten ezer kontatu”. Jakin-minak bultzatuta, irailean Dachaura joatekoak dira Martinez eta ahizpa bat, 81 urteko amarekin eta izebarekin. “Ideologia jakin bat izateagatik egundokoak jasan behar izan zituzten. Horrelako gauzak ez ditugu ahaztu behar”, esan du.

    Etxean, azalpen gutxi

    Joanito Larburuk ere etxean gauza gutxi entzun izan ditu osaba Juan Manuel Larbururi buruz. “Umetan belarria beti adi izaten genuen, baina alde egiteko agintzen ziguten”. Hernaniko Berakorta baserrikoa, aurrez beste kontzentrazio esparru batzuetan egon ostean, 1944an hil zuten, Flossenburgen (Alemania), 32 urte zituela. “1936ko gerran frontera joan zen. Handik bi urtera joan zen gure aita ere, baina ez ziren elkarrekin egon”.

    Larburuk azaldu du norbaitek osaba salatu zuela, gorria zela esanez, eta, zetorkionaren beldur, alde egin zuela. “Frantziara joango zen”. Aitona, berriz, preso sartu zuten, Infernua deitzen zioten Donostiako kartzelan, Juan Manuel semeak egindakoagatik. Frontean jarraitzen zuen Larbururen aitak. “Hernaniko batek esanda jakin zuen Juan Manuelek alde egin zuela, eta aitona kartzelan sartu zutela. Zer ez ote zituen pasatuko gure aitak ere orduan…”.

    Frantzian, osaba emakume alargun baten etxean egon zela dakite senideek. “Hernanira ere etorri omen zen pare bat aldiz, ezkutuan. Gure aitari politikan ez sartzeko esan omen zion”. Esan du ez dakiela familiak nola jakin zuen osaba hil egin zutela. “Behin, 10 urte inguru izango nituen nik [66 ditu orain], medikua etorri zen etxera. Larburu Odriozola entzunda, aipatu zuen zerrenda batean ikusi zituela abizen horiek, baina umeei ez ziguten halako gauzak entzuten uzten”. Osaba gaixotuta hil zela entzun izan zion aitari. “Aurrekoan [aldundiaren omenaldian] esplikatu zuten zein baldintzatan izaten zituzten kontzentrazio esparruetan: hotzak, lan asko eginaraziz. Aitak ez zigun kontatu halakorik”.

    Oroitzearen garrantzia

    Nazien kontzentrazio esparruetara deportatutako laurogei gipuzkoarrak omentzeko ez ezik, memoria taldeek egiten duten lana eskertzeko ere balio izan zuen aldundiak antolatutako ekitaldiak. Errenteriako La Ilusion taldea da horietako bat. Florentino Mariñelarenak kontatu du orain hamar urte inguru hasi zirela dokumentuak biltzen, dosier pertsonalak osatzen eta abar. “Aitona-amona batzuek gauza beldurgarriak kontatu zizkiguten, eta ikusten genuen ez zirela pelikula bati buruz ari; Luzio Urtubiaren bidez, deportatu batekin harremanetan jartzea lortu genuen, eta gero beste batzuengana iritsi ginen”. Oso garrantzitsutzat jo du familiek, eta, oro har, herritarrek gertatu zena jakitea. “Gure aitona-amonei gertatu zitzaien; ez da hain aspaldiko kontua. Donostian, Irunen edo Errenterian jaiotakoek nola bukatu zuten Mathausenen, Dachaun?”.

    Hainbat ekitaldi antolatu izan ditu La Ilusionek nazien kontzentrazio esparruetara deportatutakoak oroitzeko; besteak beste, galtzada harri bat jarri ohi dute deportatuen etxe aurrean, haien datuekin. Mariñelarenak azaldu du senide askok ez dutela ezer jakiten: “Akaso, Frantziara pasatu zirela edo horrelako zerbait jakiten dute, gutunen baten bidez”.

    Kontu gogorrak izanik, esan du jendeari batzuetan kosta egiten zaiola gaiari buruz aritzea. Alabaina, egiten duten lana asko eskertzen dietela zehaztu du, batez ere familiek: “Omenaldiekin, itxi bezala egiten dute zirkulu bat; agur moduko bat izaten da. Beren bizitza osoan, adibidez, gorri madarikatuak entzuten aritu ostean, behingoz pertsona gisa hartzen dituztela ikusten dute”.

    Mariñelarenaren hitzetan, pozik daude azkenaldian Bigarren Mundu Gerra garaiko deportatuen gaia pixkanaka azaleratzen ari delako, baina nabarmendu du oraindik ere gauza asko geratzen direla egiteko. “Pertsona horiek hemen jaio ziren, Gipuzkoan, eta alde egin zuten ez zeudelako faxismoaren alde. Noizbait eta nonbait hil zituzten. Heriotza ziurtagiri horiek lortu egin behar dira, baina lan hori egin gabe dago oraindik”.

    Responder

Deja un comentario